આ મહિને, કમ સે કમ ઉત્તરાયણ સુધી આપણી નજર આકાશમાં જ રહેવાની છે ત્યારે – જસ્ટ ફોર એ ચેન્જ – થોડી વાર માટે મહાસાગરોના તળિયા તરફ જઈએ! આપણા સવારમાં ઉઠતાંવેંત વોટ્સએપ પર ફેમિલી ગ્રૂપમાં ગુડ મોર્નિંગની કોઈ ઇમેજ મૂકીએ અને એના જવાબમાં, અમેરિકામાં રહેતા કોઈ સ્વજન વળતો કોઈ મેસેજ મોકલે ત્યારે આપણા મનમાં એ વિચાર ઝબકતો નથી કે આ આપલે  માટે ડેટાએ વારાફરતી બે વાર, ખરેખર સાત સમંદર પારની હડિયાપટ્ટી ખેડી લીધી છે – ગણતરીની સેકંડમાં!

ઇન્ટરનેટ માટે ‘ક્લાઉડ’ શબ્દ વપરાય છે, પણ ડેટા પોતે મોટા ભાગે વાદળાંના બીજા છેડે, મહાસાગરોના તળિયે રહેલા કેબલ્સમાં હેરફેર કરે છે. આજના સમયમાં, વિવિધ દેશોની જીવાદોરી સમાન આવા કેબલ્સ અવારનવાર જુદાં જુદાં કારણોસર કપાય પણ છે. બેવર્ષ પહેલાં એવું જ બન્યું હતું, એ બેકગ્રાઉન્ડ સાથે, થોડું નવું જાણીએ.

બે વર્ષ પહેલાં…

બે વર્ષ પહેલાં ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યૂઝીલેન્ડ તરફ આવેલા ટોંગા નામના એક ટાપુ પર અણધારી આફત આવી પડી. જાન્યુઆરી ૧૫, ૨૦૨૨ના દિવસે ટોંગાની રાજધાનીથી લગભગ ૬૫ કિલોમીટર દૂર દરિયામાં જ્વાળામુખી ફાટ્યો. આ દુર્ઘટના સાગરના પેટાળમાં બની, પણ ટાપુ સુધી ત્સુનામી જેવી અસર પહોંચી.

સદભાગ્યે, ખાસ નુકસાન ન થયું, પણ બન્યું એવું કે ટોંગા સુધી ઇન્ટરનેટ ડેટા લાવતો અન્ડરસી કેબલ રફેદફે થઈ ગયો! ટોંગા ટાપુ તેનાથી ૮૨૭ કિલોમીટર દૂર આવેલા ફિજી સાથે વર્ષ ૨૦૧૩માં ‘ઇન્ટરનેશનલ ટોંગા કેબલ’થી કનેક્ટ થયો હતો. તે કેબલને અને ટોંગાના જુદા જુદા ટાપુઓ વચ્ચેની કનેક્ટિવિટી માટેના ડોમેસ્કિટક કેબલને પણ ભારે નુક્સાન પહોંચ્યું.

દરિયાના તળિયે કેબલ્સનું જાળું

આખી દુનિયાના મહાસાગરોના તળિયે ૫૫૦ જેટલા એક્ટિવ કેબલ પથરાયેલા છે, જેનાથી વિવિધ દેશો ઇન્ટરનેટ સાથે કનેક્ટેડ રહે છે, આ સંખ્યા સતત બદલાતી રહે છે.

આવા કેબલની જાડાઈ બગીચાના હોઝપાઇપ જેટલી હોય છે. ભારત સહિત મોટા ભાગના દેશો આવા ઓછામાં ઓછા બે કેબલથી વિશ્વભરના ઇન્ટરનેટ નેટવર્ક સાથે કનેક્ટેડ રહે છે. પરંતુ ટોંગા જેવા સંખ્યાબંધ ટાપુ એવા છે જે માત્ર એક અન્ડરસી કેબલથી ઇન્ટરનેટ સાથે કનેક્ટેડ છે! માનવું મુશ્કેલ છે પરંતુ માનવ વસતીવાળા ઘણા ટાપુ એવા પણ છે જ્યાં કોઈ કેબલ પહોંચતા નથી અને પરિણામે ત્યાં ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી પણ નથી!

ઇન્ટરનેટ માટે આપણે ભલે બહુ સહેલાઈથી ‘ક્લાઉડ’ શબ્દ વાપરીએ, પણ આખી દુનિયા મહાસાગરોના તળિયે પાથરેલા ફાઇબર ઓપ્ટિક કેબલ્સથી જ ઇન્ટરનેટ સાથે કનેક્ટેડ છે અને સમગ્ર ઇન્ટરનેટમાં ડેટાની જે કંઈ આપ-લે થાય છે તેમાંથી લગભગ ૯૭ ટકા જેટલી આપલે આવા કેબલથી થાય છે.

મહાસાગરોમાં માછીમારી કરતી સ્ટીમર્સને કારણે કે દરિયાના તળિયા સુધી પહોંચતાં લંગરથી પણ ઇન્ટરનેટ કેબલ્સને અવારનવાર નુકસાન પહોંચતું હોય છે. તેનું રિપેરિંગ ખાસ્સી જહેમત માગી લેતું કામ છે.

આમ તો દુનિયાના ખૂણેખૂણે ખાસ અન્ડરસી કેબલ્સ રિપેરિંગનું જ કામ કરતાં જહાજો તૈનાત હોય છે, પરંતુ કેબલને જ્યાં નુકસાન પહોંચ્યું હોય ત્યાંથી સૌથી નજીકના જહાજને ઘટના સ્થળે પહોંચતાં જ દિવસો લાગી જાય તેવું પણ બને. સૌથી નજીકનું જહાજ બીજા કોઈ કેબલના રિપેરિંગમાં રોકાયેલું હોય તો વિલંબ હજી વધુ લંબાઈ જાય.

ટોંગાના નસીબે…

ટોંગાના કિસ્સામાં એવું બન્યું કે તેનો ફાઇબર ઓપ્ટિક કેબલ રિપેર કરવાનું કામ જેને સોંપાયું તે જહાજ ટોંગાથી ૪૭૦૦ કિલોમીટર દૂર હતું. તેને ઘટના સ્થળે પહોંચતાં ૧૦ દિવસ જેટલો સમય થયો.

જ્વાળામુખીએ ટોંગા સુધી ઇન્ટરનેટ ડેટા પહોંચાડતા કેબલના લાંબા પટ્ટાના ફુરચા ઊડાવી દીધા હતા. જ્વાળામુખી જેવી ઘટનામાં ઘણી વાર એવું પણ બને કે મહાસાગરના પેટાળમાં અફરાતફરીને કારણે કેબલ દરિયાના પેટાળમાં દટાઈ જાય.

આવા કિસ્સામાં મોટે ભાગે હૃદયની બાયપાસ સર્જરીની જેમ કેબલના બે છેડા વચ્ચે નવો સાંધો જોડવાનો થાય.

ટોંગા કેબલનું રિપેરિંગ કરતા જહાજે કેબલની કુલ લંબાઈના લગભગ ૧૦ ટકા જેટલા ભાગના બંને છેડાને એકમેક સાથે ફરી જોડવાના હતા. આ કામ માટે પહેલાં તો કેબલના કપાયેલા બંને છેડાને શોધવાના થાય અને પછી તેમને સાંધવાની કામગીરી કરવામાં આવે.

રિપેરિંગ કરતા જહાજે કેબલના બંને તૂટેલા છેડા સુધી પહોંચવા માટે રિમોટ કંટ્રોલ્ડ વ્હિકલ મહાસાગરના તળિયે પહોંચાડ્યું અને પછી છેડા શોધીને તેમને સાંધવામાં આવ્યા. આખી કામગીરીમાં પાંચ અઠવાડિયા જેટલો સમય વીતી ગયો. જ્વાળામુખીને પગલે કેબલ પહેલી વાર તૂટ્યો અને તેનું રિપેરિંગ હાથ ધરવામાં આવ્યું તેના પૂરા પાંચ મહિના પછી પણ ટોંગા ટાપુને પૂરેપૂરી કનેક્ટિવિટી મળી શકી નહોતી.

આ સમય દરમિયાન સિંગાપોરની એક કંપનીએ ટોંગાની સરકાર સાથે લાંબા સમયનો વિવાદ ચાલી રહ્યો હોવા છતાં ટોંગાને સેટેલાઇટથી શક્ય એટલું ઇન્ટરનેટ કનેકશન પૂરું પાડ્યું. યુએસની બે કંપનીઓએ પણ સેટેલાઇટથી થોડા પ્રમાણમાં બેકઅપ કનેક્ટિવિટી પૂરી પાડી.

સ્ટારલિંક પ્રોજેક્ટ હેઠળ ઇલોન મસ્કે પણ મદદ કરવાની તૈયારી બતાવી. જોકે મુખ્ય કેબલ રિપેર થયો ત્યાં સુધી સ્ટારલિંકથી ઇન્ટરનેટ કનેકશન એક્ટિવેટ થઈ શક્યું નહીં.

આપણે થોડા કલાક માટે પણ ઇન્ટરનેટ કે મોબાઇલ કનેક્ટિવિટી ગુમાવી દઈએ તો કેવા બેબાકળા થઈ જઈએ છીએ તે વિચારો!