હજુ એકાદ દાયકા પહેલાં આપણે વિવિધ હાઇવેનો ઉપયોગ કરીએ ત્યારે એ માટે ટોલ પ્લાઝા પર ફક્ત રોકડા અથવા બેન્કનાં ડેબિટ/ક્રેડિટ કાર્ડથી ટોલટેક્સ ચૂકવી શકતા હતા. એ પછી યુપીઆઇથી ક્યૂઆર કોડ સ્કેન કરીને પેમેન્ટ કરવાની સુવિધા મળી. વર્ષ ૨૦૧૪માં ફાસ્ટેગ સુવિધા લોન્ચ થતાં ટોલ કલેકશનની આખી પ્રક્રિયા એકદમ સરળ, ઝડપી બની ગઈ.

આપણા ફોર વ્હીલર વાહનના વિન્ડસ્ક્રીન પર લગાવેલ ફાસ્ટેગ ટોલટેક્સ પ્લાઝા પરના કેમેરાથી સ્કેન થાય અને રકમ આપણાં બેન્ક એકાઉન્ટમાંથી આપોઆપ કપાઈ જાય.

આ વ્યવસ્થા પણ આખરે યુપીઆઇ આધારિત છે પરંતુ તેમાં પેમેન્ટ માટે ક્યૂઆર કોડ સ્કેન કરવાની કોઈ મેન્યુઅલ પ્રોસેસ કરવાની થતી નથી. થોડા સમય પહેલાં, આ આખી પ્રોસેસ હજી વધુ ઝડપી બનાવવાની જાહેરાત થઈ.

ભારત સરકારના માર્ગ પરિવહન અને હાઇવે મંત્રાલયે નેશનલ હાઇવેઝ ફી રૂલ્સ, ૨૦૦૮માં નોંધપાત્ર સુધારા કર્યા. આ સુધારાને કારણે ટોલ કલેકશન માટે ફાસ્ટેગની હાલની વ્યવસ્થાને સ્થાને સેટેલાઇટ આધારિત સિસ્ટમનો અમલ શરૂ કરવાનો માર્ગ મોકળો થઈ ગયો છે.

આખી વાત થોડી વધુ વિગતવાર જાણીએ, કેમ કે આપણે નજીકના સમયમાં આ જ રસ્તે જવાનું છે!

વાહન પર ફાસ્ટેગને કારણે હાઇવેના ટોલ પ્લાઝા પર ચૂકવવાની થતી રકમ આપોઆપ આપણા ખાતામાંથી કપાઈ જાય છે. તેમ છતાં,  ફાસ્ટેગનું સ્કેનિંગ થોડી ઝંઝટવાળી પ્રોસેસ હોવાથી તેમાં ઘણો સમય અને સરવાળે ઇંધણ વેડફાય છે. હવે સેટેલાઇટની મદદથી વાહનનું ટ્રેકિંગ થાય અને કાપેલા અંતર જેટલો જ ટોલ ચૂકવવાનો થાય એવી વ્યવસ્થા આવે છે.

હાલની ફાસ્ટેગ વ્યવસ્થા જૂની મેન્યુઅલ વ્યવસ્થા કરતાં ઘણી અસરકારક સાબિત થઈ છે તેમ છતાં હજુ પણ ટોલ પ્લાઝા પર ફાસ્ટેગ દ્વારા ટોલ કલેકશન કરવામાં વાહનોની લાઇન લાગે છે. નવી જીપીએસ આધારિત વ્યવસ્થામાં ટોલ બૂથની જરૂરિયાત જ રહેશે નહીં!

અત્યારની વ્યવસ્થા જોઈએ તો, આપણે પોતાની બેન્ક અથવા અન્ય પેમેન્ટ એપમાં પોતાનું ફાસ્ટેગ એકાઉન્ટ ક્રિએટ કરીને ફિઝિકલ ફાસ્ટેગ મેળવવાનું થાય છે. આ ફાસ્ટેગ કારના વિન્ડસ્ક્રીન પર લગાવવામાં આવે છે. એ પછી આપણે પોતાના ફાસ્ટેગ એકાઉન્ટમાં બેલેન્સ જાળવવાનું રહે અને ટોલ બૂથ પર ટોલ રકમ આપોઆપ કપાતી જાય.

બરાબર એ રીતે નવી સેટેલાઇટ આધારિત વ્યવસ્થામાં દરેક વાહનમાં ભારતની જીપીએસ જેવી ‘નાવિક’ સિસ્ટમ અને થ્રીજી કનેક્ટિવિટી ધરાવતું એક માઇક્રો કન્ટ્રોલર યુનિટ મેળવીને તેને ઇન્સ્ટોલ કરવાનું રહેશે. આ ઓન-બોર્ડ યુનિટ વાહન ખરીદી વખતે મળશે અથવા ફાસ્ટેગની જેમ પાછળથી મેળવી શકાશે. આ યુનિટને ટ્રેક કરીને નેશનલ હાઇવેઝ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (એનએચએઆઇ) વાહનની મૂવમેન્ટ ચેક કરી શકશે અને તેના રૂટને આધારે તથા વાહન જે ટોલ ગેટ પસાર કરે તેને આધારે વાહને ચૂકવવાનો થતો ટોલ ચાર્જ નક્કી કરી શકશે. નવી વ્યવસ્થામાં વાહને ટોલટેક્સને પાત્ર રસ્તા પર ચોક્કસપણે જેટલું અંતર કાપ્યું હોય એટલા અંતર માટે જ ટોલટેક્સ ચૂકવવાનો થશે.

આ માટે વાહન ટોલ રોડ પર ચઢે અને તેની બહાર નીકળે એ સમયે, એક પ્રકારના વર્ચ્યુઅલ ગેટ જેવી વ્યવસ્થાથી, ઓન-બોર્ડ યુનિટ ટ્રેક થશે.

જર્મનીમાં છેક ૨૦૦૫થી આ પ્રકારની વ્યવસ્થા છે. રશિયા, સ્લોવેકિયા, બેલ્જિયમ, બલ્ગેરિયા, ચેક રિપબ્લિક વગેરે દેશોમાં પણ આ પ્રકારની વ્યવસ્થા છે. પરંતુ ત્યાં કુલ ૧૦થી ૧૫ હજાર કિલોમીટર જેટલા રસ્તાઓ માટે અને મોટા ભાગે ટ્રક જેવાં ભારે વાહનો માટે જ તેનો ઉપયોગ છે. ભારતમાં હાઇવેઝનું કુલ અંતર ૧.૪ લાખ કિલોમીટર જેટલું છે અને તેમાંથી ૪૫,૦૦૦ કિલોમીટર જેટલા રોડ પર ટોલટેક્સ લાગુ છે!

ભારતમાં શરૂઆતમાં જોખમી માલસામાન લઈ જતા ટ્રેક, ટ્રેલર, કન્ટેઇનર માટે આ વ્યવસ્થા લાગુ થશે. આ વાહનોમાં હાલમાં પણ વ્હીકલ લોકેશન ટ્રેકિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે. આ વાહનો માટે આવતા વર્ષે એપ્રિલ સુધીમાં નવી વ્યવસ્થા લાગુ થશે. એ માટે ભારતના તમામ હાઇવેનું જિઓ-ફેન્સિંગ કરી લેવામાં આવ્યું છે, જેથી વાહન તેમાં દાખલ થાય અને બહાર નીકળે બરાબર ત્યારથી જ તેનું ટ્રેકિંગ થઈ શકે.

શરૂઆતમાં હાલના ટોલ પ્લાઝામાં જ ફાસ્ટેગની જેમ ખાસ પ્રકારની લેન શરૂ કરાશે. લેનમાં કોઈ બૂમ-બેરિયર નહીં હોય અને વાહનો સડસડાટ એમાંથી પસાર થઈ શકશે. આવતા વર્ષ સુધીમાં ૧૦-૧૨ હજાર કિલોમીટર હાઇવે પર અને બે વર્ષમાં લગભગ ૫૦,૦૦૦ કિલોમીટર હાઇવે પર આપણને આ નવી વ્યવસ્થાનો લાભ મળવા લાગશે!