સાયબર મની ફ્રોડ બાબતે આપણા દેશમાં એક ગજબનું ઉદાસીન વલણ જોવા મળે છે. એક તરફ, આપણને વોટ્સએપમાં સાવ બેમતલબની વાતોમાં ચંચૂપાત કરવામાં ઊંડો રસ હોય છે, પણ મહેનતની કમાણી વાતવાતમાં ગુમાવવી ન પડે એ માટે ફ્રોડ કેમ થાય છે, તેનાથી કેમ બચવું વગેરે જાણવામાં આપણને ખાસ રસ પડતો નથી. બીજી તરફ, આવા વલણને કારણે જો કોઈ ફ્રોડમાં ફસાઇને રકમ ગુમાવવાની થાય તો ‘એ રકમ તો ગઈ, હવે પાછી થોડી આવે?’ એવું જ આપણું વલણ હોય છે.

પરંતુ આ લખનારના પોતાના નજીકના વર્તુળમાંની વ્યક્તિ સાયબર મની ફ્રોડનો ભોગ બની અને એ પછી ઝડપથી (કોઈ ઓળખાણ-લાગવગ વિના) બેન્ક અને સાયબર ક્રાઇમ સેલમાં ફરિયાદનાં પગલાં લેવામાં આવ્યાં તો ફ્રોડમાં ગુમાવેલી રકમ પરત મળ્યાનો અનુભવ પણ થયો છે.

ભલે મહિનાઓ વીત્યા, પણ રકમ પાછી મળી ખરી!

એ જ કારણે, સાયબર મની ફ્રોડ પહેલાં અને પછી – બંને બાબતે ઉદાસીન રહેવું પાલવે તેમ નથી. ફ્રોડ પહેલાં, તેના વિશે જાણવામાં રસ ન દાખવીએ તો ફ્રોડના શિકાર બનવાનું ચોખ્ખું જોખમ રહે છે અને ફ્રોડ પછી, ‘થયું તે થયું’ એમ માનીએ તો જે રકમ ગઈ છે તે પાછી મળવાની શક્યતા સાવ ઘટે છે અને ભવિષ્યનાં જોખમો ઊભાં જ રહે છે!

તમે તમારા બેન્ક ડેબિટ કે ક્રેડિટના ઉપયોગને જાતે જ કંટ્રોલ કરો છે? જરૂર પડે તો તમે જાતે તેને બ્લોક કરી શકો? તમારી પોતાની બેન્કનો હેલ્પલાઇન નંબર તમે સેવ કરી રાખ્યો છે? બહારગામ હો ત્યારે બેન્કની મદદ મેળવી શકો ખરા? સાયબર ફ્રોડ અને રકમ મોટી હોય તો ક્યાં ક્યાં, કેવી રીતે ફરિયાદ નોંધાવવી તેની વિધિ તમે જાણો છો?

એવી જ રીતે, ઘણા લોકો એમ પણ માનતા હોય કે ‘આપણી સાથે તો સાયબર ફ્રોડ થાય જ નહીં’. આવી – ફ્રોડ નહીં જ થાય એવી – ગેરંટી કોઈ આપી શકે નહીં. ‘સાયબરસફર’માં અગાઉ વાત કરી છે તેમ ગૂગલ કે ફેસબુક જેવી કંપનીના સ્માર્ટ હોવા જોઈએ એવા ઓફિસર્સ પણ સાયબર ફ્રોડનો ભોગ બને છે.

એટલે ‘કશું ન થાય’ એમ માનવાને બદલે, ‘ન થાય’ એ માટે શું કરવું અને ‘થાય તો એ પછી’ શું કરવું એ તરફ ધ્યાન આપવું જોઈએ.  આપણે ‘સાયબરસફર’માં તેનાં વિવિધ પાસાંની અવારનવાર વાત કરીએ છીએ. આ લેખ પૂરતું, સાયબર મની ફ્રોડ થયા પછી શું કરવું તેના પર ફોકસ કરીએ.