ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનું નિયમન કરતા યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ કમિશન (યુજીસી)એ વર્ષ ૨૦૧૮માં ભારતમાં અભ્યાસને સંબંધિત એક ક્રાંતિકારી પગલું ભર્યું. યુજીસીએ યુનિવર્સિટીઝને પૂરેપૂરા ઓનલાઇન ડિગ્રી કોર્સ ઓફ કરવાની છૂટ આપી!

એ અગાઉ ભારતની યુનિવર્સિટી અને કોલેજો કોઈ પણ ડિગ્રી કોર્સના ૨૦ ટકાથી વધુ ભાગને ઓનલાઇન ઓફર કરી શકતી નહોતી. આ મર્યાદાનું કારણ એ હતું કે એ સમયે ઓનલાઇન કોર્સમાં શિક્ષણની ગુણવત્તા કથળવાની ચિંતા હતી. પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં જે રીતે ઓનલાઇન એજ્યુકેશનનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે એ જોતાં યુજીસીએ ભારતમાં પણ કેટલીક શરતોને આધિન પૂરેપૂરા ઓનલાઇન કોર્સ ઓફર કરવાની છૂટ આપી.

વિદેશોમાં ઓનલાઇન એજ્યુકેશન તેજ ગતિએ વિકસી રહ્યું છે. નોલેજ ફ્રી, સર્ટિફિકેટ જોઈતું હોય તો ફી – એવું તેનું મોડેલ છે. ભારતમાં પણ સરકાર લગભગ એવા જ મોડેલ પર દેશની ટોચની શિક્ષણ સંસ્થાઓ દ્વારા ઓનલાઇન શિક્ષણ આપવા લાગી છે. બીજી તરફ દેશની ટોપ-૧૦૦માંની કેટલીય યુનિવર્સિટી પૂરેપૂરા ઓનલાઇન ડિગ્રી કોર્સ ઓફર કરવા લાગી છે.

અલબત્ત આવા ઓનલાઇન ડિગ્રી કોર્સની ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવા માટે યુજીસીએ કેટલીક શરતો પણ રાખી, જેમ કે…

• દેશની ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ રેન્કિંગ ફ્રેમવર્કના આધારે જે ચોક્કસ રેન્ક આપવામાં આવે છે, તેમાં પહેલા ૧૦૦માં સ્થાન ધરાવતાં ઇન્સ્ટિટ્યૂશન જ સંપૂર્ણપણે ઓનલાઇન ડિગ્રી કોર્સ ઓફર કરી શકે છે.
• માત્ર મર્યાદિત પ્રકારના વિષયોના ઓનલાઇન કોર્સ ઓફર કરી શકાય છે, મેડિકલ કે કાયદા સંબંધિત ડિગ્રીઓ માટે ઓનલાઇન કોર્સની છૂટ આપવામાં આવી નથી.

ઓનલાઇન કોર્સ શા માટે?

હાલની સ્થિતિ અનુસાર ભારતમાં હાઇસ્કૂલ સુધીનો અભ્યાસ પૂરો કરતા વિદ્યાર્થીઓમાંથી માંડ ૨૫ ટકા વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે આગળ વધે છે. ભારત સરકાર ૨૦૩૫ સુધીમાં આ આંકડો ૫૦ ટકા સુધી પહોંચાડવા માગે છે.

ભારતમાં કોલેજ અને યુનિવર્સિટીઓ તો હજારો છે પરંતુ તેની સામે વસતી એટલી બધી છે કે ૫૦ ટકા વિદ્યાર્થીઓને પણ આવરી શકાય તેમ નથી.

આઇઆઇટીમાં એડમિશન પહેલાં લાખોનો ખર્ચ હવે જરૂરી નથી, ઓનલાઇન એડમિશન સસ્તું છે.

તેમાંય ટેકનોલોજી એજ્યુકેશનની સ્થિતિ હજી વધુ મુશ્કેલ છે. દેશમાં ઉચ્ચ સ્તરનું ટેકનોલોજી એજ્યુકેશન આપતી ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી (આઇઆઇટી)ની સંખ્યા માંડ ૨૩ જેટલી છે. તેમાં કુલ ફક્ત સોળ હજાર જેટલા વિદ્યાર્થીઓને સમાવી શકાય તેમ છે. તેની સામે આઇઆઇટીમાં એડમિશન માટે જેઇઇ મેઇન્સમાં પાસ થઈને જેઇઇ એડવાન્સ્ડ પરીક્ષા આપતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા અઢી લાખ જેટલી હોય છે!

તેનો અર્થ એ થયો કે ઓછામાં ઓછા અઢી લાખ વિદ્યાર્થીઓ આઇઆઇટીમાં એડમિશન માટે તત્પર હોય છે પરંતુ માત્ર સોળ હજાર જેટલા વિદ્યાર્થીઓને આ તક મળે છે. એ જ કારણે જેઇઇ મેઇન્સ અને એડવાન્સ્ડ પરીક્ષા વિશ્વભરમાં સૌથી મુશ્કેલ પરીક્ષાઓમાંની એક ગણાય છે.

આઇઆઇટીનું લક્ષ્ય રાખતા વિદ્યાર્થીઓ ઘણા કિસ્સામાં છેક આઠમા ધોરણથી માત્ર જેઇઇ એડવાન્સ્ડમાં સફળ થવાની તૈયારીઓ કરતા હોય છે. આઇઆઇટીમાં આ ધસારાને ધ્યાનમાં રાખીને દેશભરમાં કોચિંગ ક્લાસીસ અને ડમી સ્કૂલ્સનું એક વ્યાપક દૂષણ પણ ઊભું થયું છે. ધીમે ધીમે એવી સ્થિતિ સર્જાય છે કે આઇઆઇટીમાં એડમિશન પહેલાં, ફક્ત તેની તૈયારી માટે લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ કરી શકે માત્ર એ જ વિદ્યાર્થી સારા ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનું સપનું જોઈ શકે છે.

યુજીસીની છૂટથી હવે ભારતની ટોચની યુનિવર્સિટીમાં સેલ્ફ-પેસ્ડ ઓનલાઇન ડિગ્રી કોર્સ કરી શકાય છે. વિદ્યાર્થી સક્ષમ હોય તો તે પરંપરાગત કોલેજમાં ડિગ્રી કોર્સની સાથોસાથ બીજો ઓનલાઇન ડિગ્રી કોર્સ કરી શકે છે.

યુજીસીએ આ સ્થિતિ બદલવા માટે દેશની ટોચની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને પૂરેપૂરા ઓનલાઇન ડિગ્રી કોર્સ ઓફર કરવાની છૂટ આપી છે. તેની સાથોસાથ વર્ષ ૨૦૨૦થી કોઈ પણ વિદ્યાર્થી એક સાથે બે ડિગ્રી કોર્સનો અભ્યાસ કરી શકે એવી છૂટ પણ આપી છે! શરત માત્ર એટલી કે બંને કોર્સનો સમય એકબીજા માટે અવરોધરૂપ થવો ન જોઈએ.

પૂરેપૂરા ઓનલાઇન ડિગ્રી કોર્સનો સૌથી મોટો લાભ એ છે કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઓન-કેમ્પસ કોર્સની સરખામણીમાં અનેકગણા વિદ્યાર્થીઓને એડમિશન આપી શકે છે. ઓન-કેમ્પસ ડિગ્રી કોર્સની સરખામણીમાં આવા કોર્સની ફી ખાસ્સી ઓછી રાખી શકાય છે. આમ માત્ર લાખોનો ખર્ચ કરી શકતા વિદ્યાર્થીઓ ‘તેજસ્વી’ ગણાય અને માત્ર આવા જ વિદ્યાર્થીઓ પ્રતિષ્ઠિત ઇન્સ્ટિટ્યૂશન્સમાંથી ડિગ્રી મેળવી શકે તેવી સ્થિતિ હવે ધીમે ધીમે બદલાઈ રહી છે.

‘સાયબરસફર’માં આપણે વર્ષોથી ઓનલાઇન એજ્યુકેશનના વધતા મહત્ત્વની વાત કરી છે, તેમાં ઝોક મુખ્યત્વે વિદેશી સાઇટ્સ પર રહેતો હતો, હવે ભારતમાં જ આ દિશામાં થયેલી પહેલોની વાત કરીએ.