માની લો કે તમારા દીકરા કે દીકરીનો જન્મદિવસ નજીક છે. તમારા નજીકના સંબંધીઓ અને મિત્રો જાણે છે કે આજના સમયમાં પણ એને વાંચનનો જબરો શોખ છે. આપણી કલ્પના આગળ વધારીએ – કોઈ મિત્ર કવરમાં રોકડા રૂપિયા મૂકીને બર્થડે બોયના હાથમાં મૂકશે અને કહેશે કે ‘લે બેટા, આમાંથી તને ગમતી કોઈ બુક ખરીદજે!’ અને બીજા કોઈ સ્વજન ભેટ વિશે થોડો વિચાર કરશે અને પછી કોઈ ઓનલાઇન બુકશોપનું ગિફ્ટ વાઉચર ખરીદીને, તમને ઈ-મેઇલ દ્વારા મોકલશે.

હવે આ બંને ગિફ્ટનું પરિણામ શું થશે?

રોકડમાં જે રૂપિયા મળ્યા હશે તે કાં તો ખરેખર કોઈ બુક ખરીદવામાં ખર્ચાશે, અથવા દીકરો બીજી કોઈ વસ્તુ ખરીદવામાં એ ખર્ચી નાખશે, અથવા ફ્રેન્ડ્સની પાર્ટીમાં એ રકમનો થોડો ભાગ ખર્ચાઈ જશે. એવી પણ શક્યતા ખરી કે જો દીકરો બહુ આજ્ઞાંકિત હશે તો એ પોતાને મળેલું, રોકડા રૂપિયાનું કવર પપ્પા કે મમ્મીને આપશે અને પછી એ રકમ ઘરખર્ચમાં વપરાઈ જશે!

હવે કલ્પનામાં થોડો કાળો રંગ ઉમેરીએ.

દીકરાને બુક લેવાનું યાદ આવશે, એ મમ્મી-પપ્પા પાસે તેના હકની રકમ માગશે, ત્યારે મમ્મી-પપ્પા તેની પાસેથી કમિશન માગશે, ‘‘બુક માટેની રકમમાંથી થોડો હિસ્સો ઘરખર્ચમાં વાપરવા દઈશ તો રકમ મળશે!’’

સરકારી યોજનામાં સાચા લાભાર્થીને, લાભની પૂરી રકમ, કોઈ ભ્રષ્ટાચાર વિના પહોંચાડવી એ ખરેખર ભગીરથ કામ છે.

બીજી તરફ, જે મિત્રે બુકશોપનું ગિફ્ટ વાઉચર આપ્યું હશે તેમણે ખર્ચેલી કે ‘આપેલી’ રકમમાંથી પુસ્તક જ ખરીદાશે કેમ કે એ વાઉચર બીજે ક્યાંય વાપરી શકાય તેમ છે જ નહીં! ફ્રેન્ડની પાર્ટીમાં નહીં, ઘરખર્ચમાં નહીં કે ‘મમ્મી-પપ્પાના કમિશન’માં પણ નહીં.

એ રકમમાંથી માત્ર ને માત્ર બુક જ આવશે.

બરાબર આ કન્સેપ્ટ હવે ભારતમાં બહુ વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહ્યો છે.

૧૯૮૫માં ત્યારના વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ ઓરિસ્સાના ભૂખમરા ગ્રસ્ત કાલાહાંડી જિલ્લામાં એક ભાષણમાં નિખાલસતાથી કબૂલ્યું હતું કે દિલ્હીથી સરકાર ગરીબો માટે ૧ રૂપિયો મોકલે છે, તેમાંથી લોકો સુધી માત્ર ૧૫ પૈસા જ પહોંચે છે.

હવે આ સ્થિતિ બદલાઈ રહી છે. ‘ડાઇરેક્ટ બેનિફિશિયરી ટ્રાન્સફર’ અને ‘જેએએમ’ જેવી પહેલ (આ બંને મુદ્દા શું છે તેની વાત આગળ કરી છે) ને કારણે સરકારના રૂપિયા સીધા જે તે યોજનાના લાભાર્થી સુધી પહોંચતા થયા છે. એમાં પણ હજી ઘણાં છીંડાં છે. જેમ કે જે લોકોને સરકાર તરફથી સહાય મળવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હોય છે તેમના ખાતા સુધી કોઈ રૂપિયા પહોંચતા જ નથી. આવી ઘાલમેલ થઈ શકે છે એનું એક કારણ છે કે કુલ લાભાર્થીઓ કેટલા છે, કોણ છે, તેમના ખાતા સુધી રૂપિયા પહોંચ્યા કે નહીં એ બધાનું યોગ્ય અને પૂરતું ટ્રેકિંગ થઈ શકતું નથી કે થતું નથી.

ઇ-રૂપીની નવી વ્યવસ્થાથી સાચા લાભાર્થીને, મૂળ હેતુ માટે જ, પૂરી રકમનો લાભ મળે તેવી આશા જાગી છે.

 આ બધી ખામીઓ પહેલી ઓગસ્ટના રોજ લોન્ચ થયેલી ‘ઇ-રૂપી’ પહેલથી ઘણે અંશે પૂરાય એવી આશા જાગી છે.

વડા પ્રધાનો સામાન્ય રીતે ૧૫મી ઓગસ્ટના પ્રવચનમાં મોટી સરકારી યોજનાઓની જાહેરાત કરતા હોય છે, આ વખતે તેના ૧૫ દિવસ પહેલાં ઇ-રૂપી વ્યવસ્થાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે.

શું છે આ ઈ-રૂપી?

આગળ તેનો વિગતવાર પરિચય વાંચશો એ પછી તમારા મનમાં એક ઝબકારો જરૂર થશે – ૨૦૧૬માં સરકારે પહેલાં નોટબંધ લાદી અને પછી કેશલેસ કે લેસકેશ વ્યવસ્થાને આગળ વધારી. મોબાઇલ વોલેટ્સ, પછી યુપીઆઇ અને હવે ઇ-રૂપીથી સરકાર અને આપણે એ દિશામાં ઘણા આગળ વધવા લાગ્યા છીએ. એનો અર્થ એ પણ થયો કે એક વાર રૂપિયાની આપલે માટે રોકડ રૂપિયા કે બેન્કના ખાતા પરની આપણી નિર્ભરતા ઘટ્યા પછી, સરકાર નોટબંધીનો બીજો ઝાટકો પણ મારી શકે છે!

હવે ટેક્નોલોજીની મદદથી, ઓળખ અને રકમની ટ્રાન્સફર સહેલી અને ઝડપી બની છે. તેમાં રહેલાં છીંડા પૂરાઈ રહ્યાં છે.

એટલું ચોક્કસ છે કે આપણા દેશમાં આર્થિક બાબતોમાં પારદર્શકતા લાવવા માટે હવે છેક ટેક્નોલોજીનો યોગ્ય ઉપયોગ શરૂ થયો છે. સરકાર કે રિઝર્વ બેન્ક પોતાની ડિજિટલ કરન્સી લાવી રહી છે એવી વાતો વચ્ચે, આ ઇ-રૂપી ચોક્કસપણે શું છે એ જાણીએ.